پلوتن یا پلوتو؟ مسئله اینست!

با توجه به داغ بودن خبر اینروزهای گذر کیهان‌پیمای سازمان ناسا، افق‌های نو (New Horizons) ،از کنار نخستین جرم فرانپتونی، در میان اخبار رسانه‌های پارسی‌زبان، شاید اکنون زمان مناسبی است تا نگاهی گذرا داشته باشیم به اینکه کاربرد کدام واژه از میان «پلوتن» و «پلوتو»، در زبان پارسی صحیح‌تر، شیواتر و یا در حالت کلی مناسب‌تر می‌باشد.

«پلوتن» و «پلوتو» هر دو نام‌های رایجی هستند برای نام بردن از این جرم آسمانی، که نه فقط در زبان پارسی رایج می‌باشند که در دیگر زبان‌های دنیا نیز استفاده می‌شوند. این واژه در زبان یونانی - که از آن گرفته شده است - Πλούτωνας، پلوتنس (/پُ لوو تُ‌ نَس/، همراه با ادای "نون") خوانده می‌شود که نام ایزد جهان زیرین در اساطیر یونانی است.

در بسیاری از زبان‌های اروپایی (مانند فرانسوی، اسپانیایی، ایتالیایی، روسی، لهستانی و ...)، واژه تقریبن به همان شکلی که در زبان یونانی خوانده می‌شود، همراه با استفاده از "نون" در پایان واژه ادا می‌شود (می‌توان برای اطمینان از صحت این ادعا، به مترجم گوگل مراجعه کرد و به تلفظ ترجمه‌ی این کلمه در زبان‌هایی که در بالا اشاره شد گوش کرد). همچنین، فرهنگ لغات دهخدا^۱|۲ نیز از واژه «پلوتن» برای نام بردن از این سیاره کوتوله استفاده کرده است. بنا بر شواهد موجود، تمام کتب کلاسیک نجوم که در دهه‌های گذشته در بازار ایران موجود بوده‌اند نیز، این جرم کیهانی را به نام «پلوتن» معرفی کرده‌اند.

با این حال، به تازگی، واژه‌ی «پلوتو» به شکل رایج‌تری در ایران استفاده می‌شود که در واقع پیروی از شیوه‌ی تلفظ این واژه در زبان‌ لاتین و یا انگلیسی می‌باشد. برای نمونه، سایت بی‌بی‌سی فارسی، ماهنامه‌ی بسیار معتبر «نجوم» و قریب به اتفاق وبسایت‌های اینترنتی و یا صفحات فیسبوکی فعال در زمینه‌ی کیهان‌شناسی، در میان اخباری که در ارتباط با کیهان‌پیمای افق‌های نو بر روی خروجی‌های خود قرار می‌دهند، به پیروی از زبان انگلیسی، از واژه‌ی «پلوتو» استفاده می‌کنند. در زبان‌های لاتین و انگلیسی، "نون" پایانی کلمه پلوتن ادا نمی‌شود.

برای ما پارسی‌زبانان، نه تنها ادای نام این سیاره‌ی کوتوله به همان شکلی که در زبان مادری آن (یونانی) ادا می‌شود، به هیچ عنوان مشکل‌ساز نمی‌باشد، بلکه در مواردی استفاده از واژه‌ی «پلوتن» مناسب‌تر می‌باشد. برای نمونه، استفاده از صفت توصیفی واژه‌ی «پلوتن» به آن شکلی که به طور معمول در ساختار زبان پارسی با اضافه شدن "ـی" به انتهای کلمه ساخته می‌شود، نسبت به واژه‌ی «پلوتو» راحت‌تر و سلیس‌تر تلفظ می‌شود (مقایسه کنید «پلوتنی» را با «پلوتوئی»). در خود زبان انگلیسی نیز، در جایی که نیاز به استفاده از صفت توصیفی واژه‌ی پلوتن باشد، به ناچار از واژه‌ی Plutonian استفاده می‌شود (برای نمونه، اینجا: پاراگراف ۲، خط ۴)، که برگردان آن به پارسی «پلوتنی» می‌شود. در اینجا بایستی به این نکته اشاره کرد که برای ساختن صفت توصیفی واژه‌ی «پلوتن» در زبان انگلیسی - همانند آنچه که برای نمونه در پیوند بالا آمده است - از واژه‌ی Plutoid (پلوتوئید) استفاده نمی‌شود، چراکه این واژه در اصل به اجرام فرانپتونی اطلاق می‌شود.

به هر روی، شاید می‌توان در کل به این جمع‌بندی رسید که برای ما پارسی‌زبانان، استفاده از واژه‌ی «پلوتن» برای نام بردن از بزرگ‌ترین جرم فرانپتونی شناخته شده، مناسب‌تر جلوه می‌کند.

اندازه پلوتن

سال‌ها حدس و گمان نسبت به اندازه‌ی دقیق پلوتن، با نزدیک شدن سفیر نام آشنای ما انسان‌ها به این سیاره‌ی کوتوله، که دورترین جرمی است که تاکنون مورد کاوش قرار گرفته، برطرف گردید. تا پیش از این، پژوهشگران بسیاری بر اساس مشاهدات و بررسی‌هایی که به کمک ابزاری که در اختیار داشتند (همچون تلسکوپ‌های مستقر بر روی زمین و یا تلسکوپ فضایی هابل)، تخمین دقیقی‌ از قطر این سیاره‌ی کوتوله نداشتند و تنها به شکل تقریبی، برآورد خود را اعلام کرده بودند. یکی‌ از دلایلی که اندازه‌گیری قطر پلوتن را از زمین دشوار می‌کند، وجود جو ِ، البته رقیق این سیاره‌ی کوتوله می‌باشد. جو پلوتن که تنها چیزی در حدود یک صدهزارم تا ۱ میلیونیم جو زمین تراکم دارد، از عناصری همچون نیتروژن، متان و مونوکسید کربن تشکیل شده است.

نخستین تلاش برای اندازه‌گیری اندازه‌ی پلوتن، توسط Millis و همکارانش در سال ۱۳۷۲ انجام گرفت و آن‌ها قطر این جرم دوردست را ۲۳۹۰ کیلومتر تخمین زدند. اما در سال‌های پس از آن، دیگر محققان، برآوردهای دیگری از ابعاد پلوتن ابراز داشتند که در چند مورد از آن‌ها، قطر پلوتن، از قطر تقریبی یکی‌ دیگر از اجرام فرانپتونی کشف شده در سال ۱۳۸۴ به نام اِریس (۲۳۲۶ کیلومتر) کمتر بود.

لازم به ذکر است که انجمن جهانی‌ نجوم بنا بر پیشنهادی که نخستین بار از طرف Neil deGrasse Tyson که یکی‌ از پژوهشگران بنام علوم کیهانی می‌باشد، ارائه شد و با وجود تمام مخالفت‌هایی که در ابتدا بر ضد آن ابراز گردید، در مرداد ماه سال ۱۳۸۵ با تصویب قطعنامه‌ای، بدون در نظر گرفتن پلوتن، ۸ جرم شناخته شده‌ی منظومه‌ی خورشیدی را، با رعایت ۳ شرط منحصر به فرد، در دسته‌ی «سیارات» طبقه‌بندی کرد، و بسیاری از دیگر اجرام منظومه‌ی ما را از جمله پلوتن که نتوانستند هر ۳ شرط را برآورده سازند، در دسته‌ی‌ دیگری همچون «سیارات کوتوله»، «سیارک‌ها» و غیره جای داد. به هر روی، با نزیک شدن افق‌های نو به پلوتن، این فرصت ارزشمند بالاخره برای دانشمندان مهیا شد تا به کمک یکی‌ از ابزار نصب شده بر روی این کیهان‌پیما به نام LORRI)) Long Range Reconnaissance Imager، به اندازه‌گیری‌ دقیق قطر پلوتن در روز ۲۲ تیر ماه بپردازند. بر اساس مشاهدات افق‌های نو، قطر پلوتن ۲۳۷۰ کیلومتر می‌باشد. در تصویر روبرو، اندازه‌ی پلوتن در مقام مقایسه با زمین نشان داده شده است. همانطور که مشخص است، ابعاد پلوتن، به شکل تقریبی، با پهنای کشور ایران قابل مقایسه است. البته با توجه به قطر ۲۳۷۰ کیلومتری پلوتن، مساحت این کره، با مساحت کشور روسیه قابل مقایسه است.

با این تفاسیر، مشخص شدن اندازه‌ی دقیق پلوتن، بر این واقعیت مهر تایید نهاد که پلوتن بزرگترین جرم در میان تمام اجرام فرانپتونی که تاکنون شناخته شده‌اند، می‌باشد. به این حال، منجمان همچنان به دنبال شکار اجرام فرانپتونی بزرگتر از پلوتن می‌باشند.

زمانی‌ که خلیج پارس توسط Contrail هواپیماهای عبوری خط خطی‌ می‌شود!

Terra ‌بخش شمال غربی خلیج پارس که توسط ماهواره‌ی
.در روز چهارشنبه ۲۲ بهمن ۱۳۹۳ تصویربرداری شده است

ابرهای خطی‌ یا همان Contrail که در امتداد مسیر حرکت هواپیما و در پشت آن شکل می‌گیرند، ابرهای مصنوعی می‌باشند که از ذرات ریز و بیشمار یخ و بخار آب تشکیل شده‌اند و از چگالش بخار آب موجود در لایه‌ی جوی که هواپیما از میان آن در حال عبور می‌باشد به دور ریزگردهایی که به هنگام احتراق سوخت در موتور هواپیما تشکیل و از آن خارج می‌شوند، به وجود می‌آید.

بخار آبی که به هنگام احتراق سوخت در موتور هواپیما تشکیل می‌شود، خود  نیز همراه با بخار آب موجود در جو به تشکیل Contrail کمک می‌کند. برای امکان تشکیل این نوع ابر، دما و رطوبت نسبی‌ لایه‌ی جو می‌بایستی به ترتیب کمتر از ۳۶/۵- درجه سانتیگراد و بیش از ۶۰ درصد باشد. بسته به میزان دقیق این دو پارامتر، Contrail از چند ثانیه تا چند دقیقه پس از تشکیل می‌تواند دوام داشته باشد. بنابراین در فصل‌های پاییز و زمستان که هوا سردتر می‌باشد، امکان تشکیل این نوع ابر حتی در ارتفاعات پایین‌تر نیز وجود دارد. به دلیل شباهت Contrail با ابرهای پرسا (Cirrus)، گاهی از آن با واژه Cirrus Aviaticus نیز یاد می‌شود. در ارتباط با شدت تاثیر Contrail بر روی تغییرات اقلیمی، هنوز مدرک مستدل و توضیح علمی‌ محکمی بدست نیامده است، اما پژوهش‌ها برای درسیدن به درک بهتری از دامنه‌ی تاثیر این نوع ابرزایی بر روی تغییرات اقلیمی، همچنان در مراکز دانشگاهی ادامه دارد.

تو گویی پلوتن و تریتون همزادند!

افق‌های‌نو (New Horizons) به زودی و در تیر ماه سال آینده از کنار پلوتن گذر خواهد کرد و ما هم، همراه با شما و جمع بسیاری از دوستاران این یگانه سیاره کلاسیک منظومه خورشیدی که البته به حق استحقاق به دوش کشیدن نام پر افتخار سیاره را بر خود نداشت، بی‌صبرانه منتظر هستیم تا این فضاپیما برای نخستین بار، تصاویر رویارویی خود با پلوتن را به ما مخابره کند. در این چند سطر در نظر داریم تا از آنچه که افق‌های‌نو احتمالا از ظاهر سطحی پلوتن برای ما آشکار خواهد کرد، سخن بگوییم.

تریتون، قمر نپتون

شواهد و حکایاتی که در ادامه به آنها خواهم پرداخت تصویری را از پلوتن در ذهن تداعی می‌کند که همانند آن را پیشتر و در تصاویر سفینه ویجر از تنها قمر نپتون، یعنی تریتون، دیده‌ایم. حال چرا؟ اعتقاد منجمان بر آن است که تریتون، بر خلاف بسیاری از دیگر اقمار سیارات منظومه خورشیدی، در مکانی به جز مدار نپتون به وجود آمده است. قریب به اتفاق اقماری که در مدار سیارات منظومه خورشیدی قرار دارند، به صورت بنیادین، از صفحه گرد و غباری که در اطراف سیارات در چرخش بوده است به وجود آمده‌اند (مانند قمر زمین: ماه). اما شواهد نشان می‌دهد که تریتون از این قاعده پیروی نکرده است. قوانین فیزیک نیوتنی، اقمار طبیعی‌ یک سیاره را، از بدو تولد، ملزم به اطاعت از زاویه و جهت گردش سیاره مادر خود می‌کند. نه تنها جهت گردش تریتون به دور نپتون بر خلاف جهت گردش این سیاره به دور خود می‌باشد، مدار گردش آن به دور نپتون نیز انحراف مداری قابل توجهی دارد، بدینسان که مدار تریتون نسبت به استوای نپتون ۱۵۷ درجه انحراف دارد. هر دو مورد گواه بر آنند که تریتون به احتمال بسیار زیاد، نه در مدار نپتون، که در جایی‌ دیگر (احتمالن در کمربند کوییپر) شکل گرفته و سپس بنا به دلایلی تحت تاثیر جاذبه نپتون، این بیرونی‌ترین سیاره منظومه خورشیدی، قرار گرفته و در مدار این سیاره استقرار پیدا کرده است. در واقع اعتقاد بر این است که تریتون می‌بایستی یک جسم فرانپتونی بوده باشد که نپتون آنرا در مدار خود قرار داده است. 

روز یادبود در سازمان ناسا

دیروز در ناسا به نام افرادی نامگذاری شده بود که جان خود را در راه دست یافتن بشریت به مرزهایی که زمانی چیزی جز افسانه و رویا به نظر نمی‌رسیدند، فدا کردند. مجموعه ای که مشاهده می‌کنید در همین ارتباط می باشد.

خدمه نخستین برنامه آپولو (Apollo-1) که خود را برای رفتن به ماه آماده می‌کردند، در تاریخ ۷ بهمن ۱۳۴۵ به هنگام تمرین داخل سفینه بر روی زمین و به علت اشتعال‌زایی مواد داخل سفینه و وجود اکسیژن خالص در محیط، در آتش سوختند. این حادثه باعث شد ناسا تغییرات اساسی در طراحی کپسول فضاپیما بدهد.

Virgil Grissom, Edward White, Roger Chaffee :Apollo-1 خدمه ماموریت