پسرک طلایی، امسال با آب‌ و هوای ایران و جهان چه خواهد کرد؟

«اِل‌نینو یا اِل‌نینیو» (به اسپانیایی: El Niño) پدیده‌ای است که به شکل دوره‌ای (هر ۲ تا ۷ سال یک‌بار) بروز پیدا می‌کند و در طی آن آب‌های سطحی مناطق استوایی شرق اقیانوس آرام به نحوی غیر طبیعی گرم می‌شود. ظهور این پدیده باعث ایجاد ناهنجاری‌های بزرگی در آب و هوای سراسر زمین می‌شود که از جمله‌ی این دگرگونی‌ها می‌توان به سیلاب‌های ناگهانی، خشکسالی، قحطی و گسترش بیماری‌ها اشاره کرد. El Niño در یکی از لهجه‌های زبان اسپانیایی به معنای «پسرک طلایی» است که لقب حضرت مسیح می‌باشد چراکه این پدیده به طور عمده در ژانویه و هم زمان با میلاد مسیح آغاز می‌شود.

انحراف دمای آب‌های سطحی اقیانوس آرام در هفته‌ی منتهی به ۱۹ مرداد ۱۳۹۴

بر اساس آخرین یافته‌های اداره‌ی ملی اقیانوسی و جوی ایالات متحده (NOAA) و همچنین سازمان ناسا، پدیده‌ی ال‌نینوی (El Niño) سال جاری در حال تقویت شدن می‌باشد. میزان تغییرات متغیرهای مربوط به رویداد امسال شباهت بسیاری با مقادیر مربوط به رویداد ال‌نینیوی سال‌ ۱۳۷۶ (۱۹۹۷ م.) دارد. در آن سال، کره‌ی زمین یکی از شدیدترین دوره‌های ال‌نینیوی خود را تجربه کرد. مشاهدات مربوط به افزایش ارتفاع و دمای سطح آب اقیانوس آرام و همچنین الگوی وزش باد بر روی این آب‌ها نشان می‌دهد که آب‌های سطحی کران غربی این اقیانوس در حال خنک‌تر شدن می‌باشد، در حالی که دمای آب‌های مناطق حاره‌ای شرق اقیانوس، به شکل قابل توجهی در حال افزایش می‌باشد.

نمایی از دو پدیده‌ منجمد شده در زمان

کدام یک از این دو قدیمی‌تر می‌باشد؟ سنگ‌ها و لایه‌هایی روی زمین و یا نوری که از سوی آسمان چشمان ما را نوازش می‌دهد؟ با در نظر گرفتن مدت زمانی که صرف سفر نور اجرام آسمانی به سوی ما شده است، پاسخ سنگ‌ها و لایه‌های رسوبی می‌باشد که در زیر این آسمان پرشکوه در فاصله‌ی چند قدمی از ما قرار گرفته‌اند، رسوباتی که منشاء شکل‌گیری آن‌ها به پیش از زمانی بازمی‌گردد که نورسفر خود را از جانب تمام ستارگان و یا سحابی‌ها به سوی ما آغاز کرد. با این حال، اگر می‌توانستیم از میان چشمی یک دوربین نجومی پرتوان به تماشای کهکشان‌هایی که در فاصله‌ای ورای کهکشان آندرومدا قرار گرفته‌اند نشینیم، تنها در آن صورت می‌شد که آسمان پیش روی چشمان خود را مسن‌تر از زمین زیر پای خود در نظر آورد. با قرار دادن پیکان خود بر روی تصویر بالا، سن تخمینی هر کدام از عناصر تشکلی دهنده‌ی این تصویر را مشاهده خواهید کرد.

ساختارهای قارچی شکلی که در این تصویر بر روی زمین قرار دارند، رسوبات سنگی به نام Toadstool Hoodoos می‌باشند که در شمال ایالت آریزونا در آمریکا دست کم نزدیک به ۸۰ میلیون سال پیش بوجود آمده‌ و به طرز شگفت‌انگیزی توسط باد در طول میلیون‌ها سال به شکل امروزی تراش داده شده‌اند. رسوبات شیل (نوعی سنگ رسوبی آواری) زیر آن‌ها نیز دارای قدمتی نزدیک به ۱۷۰ میلیون سال می‌باشد.

ستون‌های آفرینش

این یک ستون است، البته نه از نوع بنایی که از نوع کیهانی آن، ساخته شده از گاز و غبار کیهانی‌ و ستارگانی که در میان آن‌ از دید ما پنهان می‌باشند. این ستون قسمتی از یک ابر کیهانی بسیار بزرگ به نام «سحابی عقاب» می‌باشد که در دسته‌بندی مسیه، ام۱۶ شماره‌گذاری شده است و در فاصله‌ای نزدیک به ۷۰۰۰ سال نوری از ما قرار دارد. سن سحابی عقاب نزدیک به ۵/۵ میلیون سال می‌باشد، که در مقیاس کیهانی زمان بسیار اندکیست، اما در همین مدت کوتاه، فضای داخلی این ستون کیهانی خود خاستگاه ستارگان بیشماری بوده است که هر کدام در مرحله‌ای از روند تکامل خود بسر می‌برند. به همین دلیل است که در میان کیهان‌شناسان از این ساختار کیهانی به نام «ستون‌های آفرینش» نیز یاد می‌شود.

گاز و گرد و غباری که در نهایت چهار میلیارد و اندی سال پیش به تولد خورشید ما منجر شد نیز به احتمال زیاد در ساختاری مشابه سحابی عقاب قرار داشته است.

سحابی عقاب درون یکی از بزرگترین مناطق ستاره‌زایی کهکشان ما به نام «سحابی شاه‌تخته» (Carina Nebula) جای گرفته است. منطقه‌ای که می‌توان آن را در نیمکره‌ی جنوبی آسمان و در صورت فلکی مار دید.  ستاره‌شناس سوئیسی Philippe Loys de Chéseaux، سحابی عقاب را در اواسط قرن هجدهم کشف کرد، اما در واقع او نه خود سحابی که تنها خوشه‌ای از ستارگان اطراف آن را مشاهده کرده بود. همچنین، Charles Messier این سحابی را به طور یک‌جانبه در سال ۱۷۶۴ به عنوان بخشی از فهرست خود دوباره کشف کرد و این Edward Barnard آمریکایی بود که در سال ۱۸۹۵ اولین تصاویر را از این سحابی تهیه کرد.

عکس‌برداری از حرکت نور

برای تماشای بیشتر پدیده‌های جوی و کیهانی (از حرکت ابرها و ستارگان در آسمان گرفته تا تحولات مربوط به ستارگان دگردیس (variables) و یا حتی نواخترها و بسیاری موارد دیگر) به گونه‌ای که امکان تماشای کل پدیده را در مدت زمان کوتاهی داشته باشیم (از چند ثانیه تا چند دقیقه)، از شگردی استفاده می‌شود که در عکاسی به نام «تصویربرداری گاه‌گذر» شناخته می‌شود. در مقابل، برای تماشای پدیده‌های که بدلیل سرعت بالای رخدادشان (در کسری از ثانیه)، چشمان ما انسان‌ها ناتوان از درک تمام جزئیات آنها می‌باشد (پدیده‌هایی همچون رعد و برق)، باید از فن‌آوری تصویربرداری بهره جست که امکان تماشای «صحنه آهسته»-‌ی رویداد را برای ما فراهم آورد.

معروف‌ترین عکس Harold Edgerton از یک گلوله در حال گذر از درون یک سیب. این تصویر در سال ۱۹۶۴ با مدت زمان نوردهی در حدود یک میلیونیم ثانیه گرفته شده است. Edgerton از این تصویر در سخنرانی خود در MIT استفاده کرد و گفت: "چگونه سس سیب درست کنیم"! عکس‌های دیگری که ایشان گرفنتد را در اینجا ببینید.

نخستین بار این Harold Edgerton از استادان رشته‌ی مهندسی برق دانشگاه MIT بود که به کمک روش ابداعی خود (تاباندن پرتوهای متعدد نور در هر ثانیه) امکان ثبت پدیده‌هایی از این دست را فراهم آورد. امروزه برای تهیه تصاویر صحنه آهسته، از دوربین‌هایی استفاده می‌شود که با ثبت تعداد بسیار زیادی نما در هر ثانیه (fps)، امکان تماشای پدیده‌های برق‌آسا را به ما می‌دهند. دسترسی به چنین دوربین‌هایی به سرعت در حال فراگیر شدن می‌باشد. برای نمونه، شرکت Apple نیز در کنار بسیاری از شرکت‌های سازنده‌ی دوربین‌های عکاسی و فیلم‌برداری، مدتیست که محصولاتی را روانه بازار کرده است که به دوربین‌هایی مجهز شده‌اند که در هنگام فیلم‌برداری تا ۲۴۰ نما در هر ثانیه را ضبط می‌کنند. اگر صاحب یکی از این محصولات باشید، بی‌شک پدیده‌های پیرامون خود را می‌توانید بسیار جذاب‌تر از حالت عادی مشاهده کنید.

بدین گونه پیکار کین کس ندید

ما راه‌ شیری نشینان همراه با دیگر ستارگانی که با ما در این گوشه از جهان جا خوش کرده‌اند، به تماشای آنچه در فاصله‌ی ۱۱/۵ میلیون سال نوری از ما بر سر دو کهکشان همسایه در پی نبرد کیهانی‌شان آمده است، نشسته‌ایم. کشاکشی که از یک میلیارد و اندی سال پیش و در پی قفل شدن گرانشی دو کهکشان ام۸۱ و ام۸۲ در یکدیگر آغاز شده است.

با اینکه شانس تماشای لحظه‌ی برخورد این دو کهکشان را از دست داده‌ایم، شواهد موجود، همچون، رشد پرشتاب ستاره‌زایی‌ در هر دو کهکشان (از جمله در بازوهای درخشان کهکشان ام۸۱ از یک سو در سمت راست تصویر‌ و همچنین پرورشگاه‌های ستاره‌ای به شدت درخشان ام۸۲ از سوی دیگر در سمت چپ تصویر که باعث فوران شدید پرتو ایکس از قلب خنجرخورده‌ی این کهکشان شده است)، حکایت از سرگذشت نه چندان آرام این دو در پهنه‌ی گیتی‌ دارد. ام۸۲ با سیگاری بر لب در فکر گرفتن تاوانی سخت از حریف خود می‌باشد. ولی هر دو هراسان و مطمئن از ورق خوردن دوباره تاریخ، در حال زاد و ولد برای گردآوری سپاهی از ستارگان جوان برای آرایش گردان‌های خود می‌باشند. هر دو خوب می‌دانند نبرد آتی، سرنوشت ساز خواهد بود، چراکه راهی به جز در هم آمیختن برای آنها باقی نمانده است و آنچه در پایان کارزار از آن‌ها باقی خواهد ماند، یگانه کهکشانی خواهد بود که از ستارگان هر دو ساخته خواهد شد. تمام این رویداد هیجان انگیز را ما از پشت پرده‌ای از ابر و گرد و غبار که همچون پیله‌ای (در فاصله‌ی ناچیز چند صد سال نوری) محیط اطراف کهکشان ما را احاطه کرده است، به تماشا نشسته‌ایم؛ سیروس کهکشان راه شیری که به نسبت کمتر مورد بررسی قرار گرفته و یگانه راهی که ما را قادر به دیدنش ساخته است، نور ستارگانی می‌باشد که بازتاب فروزشان را در لابه‌لای این ابرها می‌توان دید.