۵ برداشت آزاد از گزارش جدید هیئت بین دولتی تغییرات اقلیمی

گزارشی که دیروز توسط هیئت بین دولتی تغییرات اقلیمی (IPCC) منتشر شد نشان می‌دهد که تغییرات اقلیمی در هر منطقه‌ای از جهان تأثیراتی را بر جای گذاشته است. تغییراتی که ما در حال تجربه آن هستیم در طول هزاران سال گذشته بی‌سابقه است و با گرم‌تر شدن زمین تشدید خواهند شد. در حالی که برخی از تغییرات برگشت‌ناپذیر هستند، هیئت تأکید می‌کند که کاهش شدید و مداوم انتشار دی‌اکسید‌کربن و سایر گازهای_گلخانه‌ای، تغییرات اقلیمی را محدود خواهد کرد. این هیئت در بیانیه مطبوعاتی خود اعلام کرد که «بدون کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای، گرمایش هوا تا نزدیک به ۱/۵ درجه سانتیگراد یا حتی ۲ درجه به زودی فرا خواهد رسید». دبیرکل سازمان ملل متحد دیروز گفت که این گزارش «اعلام خطر قرمز برای بشریت» است و از همه کشورها، به ویژه گروه ۲۰ و سایر تولیدکنندگان عمده نفت خواست که به ائتلاف برآیند-صفر گازهای گلخانه‌ای بپیوندند و به تعهدات خود با مشارکت فعال و سیاست‌گذاری محکم و تعیین کننده در اجلاس آتی تغییرات اقلیمی سازمان ملل (COP26) که در نوامبر امسال در گلاسکو برگزار خواهد شد اعتبار ببخشند.

پیش‌بینی تغییرات اقلیمی

دانشمندان چگونه تغییرات اقلیمی را در بازه‌های زمانی آینده، مثلا در ۵۰ یا ۱۰۰ سال آینده، پیش‌بینی می‌کنند؟ در حال حاضر قوی‌ترین ابزار برای ارزیابی تغییرات اقلیمی در بازه‌های زمانی آینده، «مدل‌های گردش عمومیِ جفت شده جوی-اقیانوسی» است که با عنوان «مدل‌های جهانی اقلیم» نیز شناخته می‌شوند. این مدل‌ها خصوصیات فیزیکی، چرخش‌های جوی و تغییرات دینامیکی اتمسفر زمین را تحلیل می‌کنند.

 سناریوهای مختلف میزان انتشار گازهای گلخانه‌ای و تاثیر هر کدام بر میزان گرمایش میانگین دمای سالانه

برای استفاده از مدل‌های جهانی اقلیم، از سناریوهای مختلفی استفاده می‌شود که هر کدام میزان انتشار گازهای گلخانه‌ای را در آینده با توجه به ویژگی‌های مرتبط با رشد اقتصاد جهانی، جمعیت جهان و حتی سطح آگاهی‌های اجتماعی نشان می‌دهند. تصویر بالا تعدادی از مهم‌ترین سناریوهای موجود را نشان می‌دهد.

پیش از استفاده از مدل‌های جهانی اقلیمی، ابتدا بایستی مهارت این مدل‌ها سنجیده شود. این صحت‌سنجی برای اطمینان از توانمندی مدل‌ها در تولید داده‌هایی است که از درجه اطمینان بالایی برخوردار باشند. برای این کار، مدل را برای یک دوره زمانی پایه در گذشته (دوره‌ای که داده‌های مشاهداتی واقعی آن موجود است) اجرا کرده تا داده‌های زمانی دوره پایه شبیه‌سازی (بازتولید) شود. سپس عملکرد مدل در بازتولید داده‌های گذشته ارزیابی می‌شود. برای این کار، مشخصات آماری خروجی‌های مدل با مشخصات آماری داده‌های مشاهداتی گذشته به کمک آزمون‌ها و معیارهای مختلف مقایسه می‌شوند. در صورت تطابق مشخصات آماری داده‌های مشاهداتی و داده‌های شبیه‌سازی شده مهارت مدل تایید می‌شود و وارد مرحله اصلی می‌شویم. در این مرحله، سناریوی انتخابی انتشار گازهای گلخانه‌ای در آینده به مدل داده (یا اصطلاحا خورانده) شده و خروجی‌های مدل برای ارزیابی تغییرات اقلیمی (نسبت به دوره پایه) ارزیابی می‌شوند.

البته این مدل‌ها، متغیرهای هواشناسی را در شبکه‌هایی که دقت مکانی آنها پایین و چیزی در حدود ۱۰۰ تا ۳۰۰ کیلومتر است شبیه‌سازی می‌کنند. پس اگر خروجی این مدل‌ها به طور مستقیم به عنوان ورودی مدل‌های دیگر (مثلا مدل‌های هیدرولوژیکی) مورد استفاده قرار گیرد، باعث افزایش عدم قطعیت می‌شود. برای افزایش دقت مکانی خروجی مدل‌های اقلیمی می‌توان از روش‌های «ریزمقیاس‌گردانی» استفاده کرد که این روش‌ها خود به دو دسته آماری و دینامیکی تقسیم می‌شوند. روش‌های آماری به دلیل عملکرد سریع و کارکرد ساده‌تر نسبت به روش‌های دینامیکی از محبوبیت بیشتری برخوردارند. 

تغییرات اقلیمی - از ادعا تا اثبات

در مناطق مختلف زمین، آب و هوا دائما در حال تغییر است. این فرآیند که در اصطلاح علمی به آن «تنوع اقلیمی» (Climate variability) گفته می‌شود کاملا طبیعی است. در شرایط عادی، تنوع اقلیمی باعث بروز تغییراتی در وضعیت متوسط متغیرهای جوی (مانند دما و بارندگی) در همه مقیاس‌های مکانی و زمانی، فراتر از وقایع منفرد جوی، می‌شود. حال اگر تنوع اقلیمی ماندگار بوده و به طور «اصولی» باعث تغییر در ویژگی‌های میانگین پارامترهای جوی در مقیاس‌های زمانی بیش از ۱۰ سال شود، «تغییرات اقلیمی» گفته می‌شود. تغییرات اقلیمی می‌تواند از فعالیت‌های انسانی ناشی شود و یا به عنوان بخشی از یک فرایند طبیعی ایجاد گردد. اما پژوهشگران بر این باورند که تغییرات اقلیمی عصر حاضر مستقیما ناشی از فعالیت‌های صنعتی انسان‌هاست.

بودجه سالانه انرژی زمین / منبع

زمین و سیستم‌های جوی تقریبا تمام انرژی خود را از خورشید دریافت می‌کنند. در حالت عادی بخش عمده‌ای از این انرژی پیش از ورود به جو و یا پس از گردش در سیستم‌های جوی-سطحی به فضا بازتابانده می‌شود. اما گازهای گلخانه‌ای مانند دی‌اکسیدکربن که خاصیت اختلاطی بالایی با گازهای دیگر دارند باعث می‌شوند که بخش عمده‌ای از این انرژیِ در حال فرار، در درون سیستم‌های جوی و اقیانوسی محبوس شده و در زمین باز توزیع ‌شود. در نهایت میزان انرژی ورودی و خروجی و نحوه گردش انرژی در زمین، «بودجه انرژی زمین» را تعیین می‌کند. با این تعریف، به باور اقلیم‌شناسان، بودجه انرژی زمین به دلیل فعالیت‌های بشری از جمله آزادسازی مقادیر بی‌سابقه گازهای گلخانه‌ای در جو از تعادل خارج شده است، به این صورت که نسبت «فرار انرژی از زمین به فضا» به «ورود انرژی به زمین از طرف خورشید» کاهش پیدا کرده است.

عملکرد کشورها در سال ۲۰۲۰ در مواجهه با تغییرات اقلیمی

شاخص عملکرد کشورها در مواجهه با تغییرات اقلیمی در سال ۲۰۲۰ به تازگی منتشر شده است. این شاخص عملکرد ۵۷ کشور جهان را به علاوه اتحادیه اروپا اندازه گیری می‌کند. این ۵۷ کشور و اتحادیه اروپا روی هم رفته ۹۰ درصد کل گازهای گلخانه‌ای جهان را تولید می‌کنند.

ارقام و نمودارها نشان می‌دهند که ایران به همراه عربستان و آمریکا ضعیف‌ترین عملکرد را در میان کشورهای جهان در سال گذشته داشته‌اند و کمترین تلاش و سرمایه‌گذاری ممکن را برای جلوگیری از انتشار گازهای گلخانه‌ای، تولید انرژی‌های تجدیدپذیر، مصرف انرژی و سیاست‌گذاری‌های اقلیمی در یک سال گذشته از خود نشان داده‌اند. عملکرد‌ بسیاری از کشورهای صنعتی و پیشرفته هم چندان تعریفی ندارد. از میان این کشورها، کانادا، در کنار کشورهای غیرصنعتی مانند ایران وعربستان، و در قعر جدول آمریکا، کوچک‌ترین تلاشی برای بهبود وضعیت اقلیمی کره زمین انجام نداده‌اند. امتیاز ایران تا حدی پایین است که کوچک‌ترین قدمی در آینده برای بهبود هر کدام از شاخص‌های اقلیمی باعث خواهد شد تا رتبه ایران چند پله افزایش پیدا کند.

در زمینه انتشار گازهای گلخانه‌ای، ایران در میان ۴ کشور پایین‌ جدول قرار دارد و فقط تایوان، عربستان سعودی و قزاقستان عملکردی بدتر از ایران داشته‌اند. در زمینه تولید انرژی‌های تجدیدپذیر، ایران در نازل‌ترین مکان جدول (در قعر جدول) قرار دارد و این به معنای آن است که ما در زمینه تولید انرژی‌های پاک در یک سال گذشته عملا فعالیت خاصی نداشته‌ایم. در زمینه مصرف انرژی نیز، ایران در میان ۶ کشور جهان با کمترین میزان بازدهی در مصرف انرژی قرار دارد (در همین رده‌بندی، کانادا در قعر جدول قرار گرفته است. رتبه کانادا تنها در زمینه سیاست‌گذاری اقلیمی در میانه جدول رده‌بندی قرار دارد که ‌تا حدودی قابل قبول است). در رده‌بندی کلی، ایران جزء ۳ کشور پایین جدول قرار دارد و فقط عربستان و آمریکا پایین‌تر از ایران قرار دارند.