ابرهای سینه‌کومه‌ای (Mammatus clouds)

به طور معمول، سطح زیرین ابرها تخت و هموار است، چراکه هوای گرم و مرطوب که همراه با اوج گرفتن سرد می‌شود، در یک دما و ارتفاع مشخص چگالیده شده و به قطرات ریز آب تبدیل می‌شود. با رشد و بزرگ‌تر شدن این ریزقطره‌ها و پراکنده شدن نور خورشید در میان آنها، ظاهر ویژه‌ی مات و کدر ابر پدید می‌آید. اما گاهی و در یک شرایط خاص دمایی و رطوبتی، ممکن است که در بخش زیرین ابر کیسه‌های هوایی چگالیده از قطرات آب همچنان به رشد خود ادامه دهند که دلیل آن آشفتگی‌‌ها و جریانات هوایی درون خود ابر است که باعث می‌شود قطرات آب به شکل کیسه‌های آویز در زیر ابر ظاهر شوند. بنابراین چنین کیسه‌هایی معمولا در شرایط آشفته‌ جوی و در نزدیکی توفند‌های تندری پدید می‌آیند. این فرایند در نهایت منجر به تشکیل ابرهای ماماتوس (ابرهای سینه‌کومه‌ای یا ابرهای پستانکی) می‌شود.

ابرهای سینه‌کومه‌ای می‌توانند در هر جای زمین و در صورت مهیا بودن شرایط تشکیل شوند. اما حتی در صورت تشکیل، این ابرها تنها در حالتی قابل رؤیت خواهند بود که نور خورشید از پهلو بر آنها بتابد. به همین خاطر، در بیشتر مواقع، حتی در صورت تشکیل چنین ابری بر فراز یک نقطه از زمین، اگر خورشید در بالای ابر قرار داشته باشد، ظاهر پستانکی ابر قابل رؤیت نخواهند بود و یا به سختی می‌توان آن را تشخیص داد. ابرهای سینه‌کومه‌ای به طور معمول بسیار نادر بوده و از کمتر از یک دقیقه تا چند دقیقه بیشتر دوام نمی‌آوردند.

تصویر بالا در سال ۲۰۱۲ توسط مایکل جانسون، عکاس کانادایی، از ابرهای سینه‌کومه‌ای که در پی یک توفان تندری بر فراز شهر رِجاینا در استان ساسکاچوان کانادا پدید آمده‌ بودند گرفته شده است.

الگوی تغییرات جهانی دی اکسید کربن

تقریبا هر گونه بحث درباره گرمایش کره زمین با موضوع دی اکسید کربن آغاز می‌شود و یا با آن به پایان می‌رسد. دی اکسید کربن بخاطر ساختار مولکولی خاص خود یک گاز گلخانه‌ای محسوب می شود، به این معنا که درحالی که این گاز اجازه می‌دهد نور مرئی خورشید از میان جو عبور کند، انرژی فروسرخ آن را جذب و بازتابش می‌کند. این عامل باعث افزایش دمای زمین خواهد شد. در حالت تعادل، گازهای گلخانه‌ای مانند عایق عمل می‌کنند که این عامل باعث معتدل شدن آب و هوای زمین خواهد شد. بدون این گاز‌ها، دمای متوسط سیاره‌ی ما تا ۱۸- درجه سانتیگراد پایین می‌آمد. اما با شروع انقلاب صنعتی، انسان‌ها با سوزاندن سوخت‌های فسیلی و از بین بردن جنگل‌ها، باعث افزایش میزان غلظت دی اکسید کربن موجود در جو شدند. با اضافه شدن گازهای گلخانه‌ای مازاد به جو زمین، درجه حرارت این سیاره در حال بالا رفتن می‌باشد که اثرات مخرب گسترده‌ای در پی خواهد داشت. دی اکسید کربن نه تنها قوی‌ترین و فراوان‌ترین گاز گلخانه‌ای موجود در جو زمین، که یکی از ترکیبات بسیار اثرگذار بر روی تغییرات دمای جهانی است. وجود ارتباط نزدیک بین اقلیم و چرخه کربن، دلیلی قانع کننده برای بررسی غلظت دی اکسید کربن موجود در جو می‌باشد. اولین ابزار مستقر در فضا که به طور مستقل و در هر شرایطی، میزان دی اکسید کربن موجود در جو را به صورت شبانه‌روزی اندازه‌گیری می‌کند، حسگر فروسرخ (AIRS: Atmospheric Infrared Sounder) نصب شده بر روی ماهواره Aqua سازمان ناسا می‌باشد.

تصویر متعلق به NOAA Earth System Research Laboratory

نقشه‌ی بالا، غلظت گاز دی اکسید کربن موجود در لایه‌ی وردسپهر (Troposphere) را نشان می‌دهد. در این لایه از جو زمین، که از سطح زمین و تا ارتفاع حدودا ۱۰ تا ۲۰ کیلومتری را شامل می‌شود، دما با افزایش ارتفاع تقریبا به‌صورت یکنواخت کاهش می‌‏یابد. بیشتر پدیده‌های آب و هوایی درون این لایه رخ می‌دهند. داده‌های این تصویر مربوط به ماه ازدیبهشت ۱۳۹۲ می‌باشد. در آن بازه زمانی غلظت دی اکسید کربن در جو به بالا‌ترین میزان خود در دست کم ۸۰۰,۰۰۰ سال گذشته رسید. بیشترین غلظت‌ها که با رنگ زرد نشان داده شده است، در نیمکره شمالی قرار گرفته‌اند چرا که در اردیبهشت ماه، فصل رویش، تازه در نیمکره شمالی در حال آغاز شدن است که در نتیجه گیاهان کمتری برای کربن زدایی از جو وجود خواهد داشت. بر عکس و به دلیل وجود پوشش گیاهی کافی در تابستان نیمکره جنوبی، غلظت‌ها در این نیمکره به مراتب پایین‌تر است.

پسرک طلایی، امسال با آب‌ و هوای ایران و جهان چه خواهد کرد؟

«اِل‌نینو یا اِل‌نینیو» (به اسپانیایی: El Niño) پدیده‌ای است که به شکل دوره‌ای (هر ۲ تا ۷ سال یک‌بار) بروز پیدا می‌کند و در طی آن آب‌های سطحی مناطق استوایی شرق اقیانوس آرام به نحوی غیر طبیعی گرم می‌شود. ظهور این پدیده باعث ایجاد ناهنجاری‌های بزرگی در آب و هوای سراسر زمین می‌شود که از جمله‌ی این دگرگونی‌ها می‌توان به سیلاب‌های ناگهانی، خشکسالی، قحطی و گسترش بیماری‌ها اشاره کرد. El Niño در یکی از لهجه‌های زبان اسپانیایی به معنای «پسرک طلایی» است که لقب حضرت مسیح می‌باشد چراکه این پدیده به طور عمده در ژانویه و هم زمان با میلاد مسیح آغاز می‌شود.

انحراف دمای آب‌های سطحی اقیانوس آرام در هفته‌ی منتهی به ۱۹ مرداد ۱۳۹۴

بر اساس آخرین یافته‌های اداره‌ی ملی اقیانوسی و جوی ایالات متحده (NOAA) و همچنین سازمان ناسا، پدیده‌ی ال‌نینوی (El Niño) سال جاری در حال تقویت شدن می‌باشد. میزان تغییرات متغیرهای مربوط به رویداد امسال شباهت بسیاری با مقادیر مربوط به رویداد ال‌نینیوی سال‌ ۱۳۷۶ (۱۹۹۷ م.) دارد. در آن سال، کره‌ی زمین یکی از شدیدترین دوره‌های ال‌نینیوی خود را تجربه کرد. مشاهدات مربوط به افزایش ارتفاع و دمای سطح آب اقیانوس آرام و همچنین الگوی وزش باد بر روی این آب‌ها نشان می‌دهد که آب‌های سطحی کران غربی این اقیانوس در حال خنک‌تر شدن می‌باشد، در حالی که دمای آب‌های مناطق حاره‌ای شرق اقیانوس، به شکل قابل توجهی در حال افزایش می‌باشد.

بوران ۱۳۵۰: شدیدترین بوران تاریخ معاصر ایران و جهان

سرما و برفی که شمال کشور را هفته گذشته در بحران سفید فرو برد، با اینکه کم‌سابقه بود و متاسفانه خسارت‌های فراوانی را به بار آورد ولی در برابر بورانی که سال‌ها پیش شمال غرب، مرکز و جنوب ایران را درنوردید و از آن به عنوان سخت‌ترین و مصیبت‌بار‌ترین بوران در کل تاریخ نوشته شده بشریت بر روی زمین یاد می‌شود، غیر قبل مقایسه بود [پی‌نوشت‌۱]. 

گزارش روزنامه Daily Gazette به تاریخ جمعه ۲۲ بهمن ماه ۱۳۵۰

بیش از ۴۰ سال پیش، در میانه بهمن ماه سال ۱۳۵۰، یک سامانه‌ی بارشی غیرفصلی از شمال غرب و غرب وارد کشور می‌شود که با توجه به میزان و شدت بارندگی‌ها بیشتر به سامانه‌های موسمی تابستان شباهت داشت. بارش‌ها در ابتدا به شکل رگبار بود که با ورود جبهه هوای سرد ناگهان به برف تبدیل می‌شود. دگرگونی و بروز تحولات ناگهانی در سامانه‌های جوی پدیده‌ای معمول می‌باشد و همواره بسیاری از بارش‌های جوی که در ابتدا با شکل باران آغاز می‌شوند، رفته رفته و با ورود جبهه هوای سرد‌تر به برف تبدیل می‌شوند. اما در آن تاریخ، احتمالا به هنگام استقرار این سامانه بر روی ایران دو هسته‌ی پرفشار، یکی در غرب و دیگری در شرق کشور، باعث ماندگاری و جابجایی اندک سامانه‌ی مستقر بر روی کشور در طول مدت بارش‌ها شد. مجموعه عوامل مذکور (سامانه‌ی قوی و پربارش، دمای زیر صفر و ایستایی سامانه بر روی ایران بدلیل شرایط جوی مناطق مجاور) باعث شد تا نواحی متاثر از این سامانه به زیر انبوهی از برف فرو رود. از ۱۴ تا ۲۰ بهمن ماه، بوران بخش وسیعی از ایران را در برف و یخبندان فرو برد و باعث بارش غیر عادی برف به میزان بیش از ۳ متر (!) در سرتاسر مناطق روستایی واقع در شمال غرب و مرکز ایران شد. همچنین در استان‌های جنوبی ایران بارش بسیار شدید برف موجب شد تا ارتفاع برف در این مناطق به ۸ متر (!!!) برسد. در نتیجه و پس از چند روز بارش مداوم برف، بیش از ۴۰۰۰ نفر از روستاییانی که راهی برای گریز از آن وضعیت نداشتند، در زیر حجم عظیم برف مدفون شدند. شرایط منحصر به فرد پیش گفته که باعث وقوع این حادثه در ایران شد، معمولا تنها در مناطق کوهستانی مرتفع (مانند کوه‌های هیمالیا) به دلیل سرد بودن هوا و به تله افتادن ابرهای بارش‌زا در میان ارتفاعات اطراف محقق می‌شود [پی‌نوشت‌۲].

گزارش روزنامه اطلاعات در‌‌ همان روز‌ها نشان می‌دهد که شهر اردکان استان فارس و روستاهای اطراف آن از جمله مناطقی بودند که متحمل بیشترین خسارت جانی و مالی ناشی از این بوران شدند. همچنین در روستاهای کاکان و کمهر در نزدیکی یاسوج هیچ فرد زنده‌ای باقی نماند. در شمال غرب و در نزدیکی مرز ایران و ترکیه نیز، روستای شکلاب به همراه ۱۰۰ نفری که در آن ساکن بودند در زیر انبوه برف دفن شد. معدود افرادی که از برف و بوران جان سالم بدر بردند نیز در سرمای منفی‌ ۳۰ درجه و در نبود آب و غذا و وسایل گرمایشی و کمک‌های پزشکی و همچنین گسترش آنفولانزا جان خود را از دست دادند.

بهترین گزارشی که چند و چون این واقعه را به شکلی که در بالا توصیف شد ارائه می‌دهد، گزارش روزنامه‌ی Daily Gazzete نیویورک به تاریخ جمعه ۲۲ بهمن ماه ۱۳۵۰ (۱۱ فوریه ۱۹۷۲) می‌باشد که به قلم پرویز رائین، خبرنگار اسوشیتدپرس در ایران نگارش شده و در پی بوران بی سابقه در ایران از سرنوشت یک دانشجوی دختر آمریکایی‌ شاغل به تحصیل در دانشگاه آریامهر سابق (دانشگاه صنعتی شریف کنونی) خبر می‌دهد. این روزنامه نیویورکی در آن روز نوشت (تصویر بالا): 

"از سرنوشت هزاران روستایی ایرانی‌ پس از یک هفته بوران و بارش ۲۶ پا [۸ متر- .م] برف خبری در دست نیست ... بورانی که پس از ۴ سال خشکسالی ایران را درنوردیده است. روزنامه‌های دولتی ایران تعداد کشته‌‌ها را تا ۶۰۰۰ نفر تخمین می‌زنند. در میان مفقودان یک دانشجوی دختر آمریکایی‌ و ۲ همراه وی نیز دیده می‌شوند که روز دوشنبه برای کوهنوردی به کوه‌های اطراف تهران رفته بودند. از سرنوشت یک تیم‌ جستجو شامل ۵ امداد رسان نیز که در روز سه‌شنبه برای جستجو این افراد اعزام شده‌اند نیز خبری در دست نیست. مقامات می‌گویند که کوه‌های اطراف تهران با ۳۹ اینچ [۱ متر- .م] برف پوشیده شده‌است. سفارت آمریکا و دانشگاه آریامهر نمی‌توانند هویت دانشجوی آمریکایی [مفقود شده- .م] را شناسایی کنند ... دولت نسبت به بروز سیلاب در پی‌ آب شدن برف‌ها هشدار می‌دهد. گزارش‌ها حاکی‌ از گرفتار شدن حداقل ۴۰۰۰ روستایی در زیر ۲۶ پا [۸ متر- .م] برف در منطقه اردکان در جنوب ایران می‌باشد. بر اساس گزارش روزنامه اطلاعات، روستاهای کاکان و کمهر از توابع اردکان نیز در زیر برف مدفون شده‌اند و [تیم‌های- .م] جستجو اثری از ساکنین آنجا پیدا نکرده‌اند. همین روزنامه گزارش می‌دهد که ارتباط جاده‌‌ای و مخابراتی این مناطق نیز کاملا قطع شده است. نخست‌وزیر امیر عباس هویدا از دفتر خود در مرکز [تهران- .م] از نیروهای ارتش و مردمی برای جستجو و یاری رساندن به بازماندگان مناطق بحران زده شمال غرب کشور درخواست کمک کرده است. پس از یک هفته بارش، کنار رفتن ابر‌ها به تیم‌هایی جستجو این فرصت را داده است تا به تعدادی از قطار‌ها و خودرو‌ها و روستاهای مدفون در زیر برف دسترسی پیدا کنند. یکی‌ از این تیم‌ها که خود را به روستای شکلاب در مرز ترکیه رسانده بود اثری از هیچ کدام از ۱۰۰ سکنه این شهر پیدا نکرد. تیم‌ مذکور اجساد ۱۸ نفر از قربانیان را از زیر برف بیرون کشید. این روستا در حاشیه رشته کوه‌های زاگرس قرار دارد. در شهرهای همدان و مشهد نیز دما تا ۱۳ درجه [فار‌‌نهایت- .م] زیر صفر [منفی‌ ۲۵ درجه سانتیگراد- .م] افت کرده است که باعث کمبود آب به دلیل یخ‌زدگی لوله‌‌های [آبرسانی- .م] شده است. گزارش‌ها حاکی‌ از گسترش آنفولانزا در میان روستاییان محصور در برف می‌باشد."

پی‌نوشت‌ها:

۱) هدف از نگارش این متن به هیج عنوان کم اهمیت جلوه دادن بحران سفید پیش آمده در شمال ایران نیست و تنها جهت اطلاع رسانی در ارتباط با شدیدترین بورانی است که در تاریخ نوشته شده‌ی بشریت رخ داد و به گفته اسناد موجود باعث مرگ ایرانیان بسیاری شد.

۲) تا حدودی مشابه همین وضعیت (محصور شدن ابرهای بارش زا در میان جریانات پرفشار در شمال و رشته کوه‌های البرز در جنوب بهمراه دمای‌ زیر صفر) باعث شد تا در پی ۳ روز بارش مداوم برف، شهرهای ساحلی شمال ارتفاعات البرز هفته گذشته به زیر برف کم سابقه‌ای فرو روند. در واقع، شرایط پیش گفته - منهای دمای زیر صفر - عامل اصلی‌ تقریبن تمام بارش‌ها در شمال کشور می‌باشد و به همین دلیل، شهرهای شمالی ایران رکورددار بیشترین میزان بارش‌ در کل ایران می‌باشند.

منابع:

آرشیوروزنامه نیویورک تایمز  |  تصویر پیوست شده از اسناد گوگل متعلق به روزنامه Daily Gazette  |  آرشیو اداره ملی اقیانوسی و جوی آمریکا  |  ویکیپدیا

دیگر منابع موجود بر روی شبکه اینترنت (اینجا و اینجا)  |  تنها تصویر موجود از این واقعه (اینجا)

« در صورت بازنشر مطالب منتشر شده در شبکه هوا و فضا، نام منبع را ذکر بفرمایید. »