۱۳۹۵/۰۸/۱۹

ارزانی تمدن غرب

امروز به یک ویدئوی بسیار جالب (اینجا) برخورد کردم با این مضمون که چرا ما تاکنون ‌نتوانسته‌ایم موفق به کشف حیات فرازمینی ‌شویم؟ با این جواب که یک دلیل ممکن می‌تواند این تصور اشتباه باشد که فکر می‌کنیم تمدن موجودات فرازمینی شبیه به دنیای ما انسان‌ها است.

تماشای این ویدئو به نوعی ذهن را درگیر این پرسش خواهد کرد که تصوراتی که ما از حیات فرازمینی از حدود یک قرن پیش به این سو داریم و به شکل عمده‌ای تحت تاثیر نمادهای پیشرفت تمدن غرب (با تمام نکات مثبت و منفی خود) قرار گرفته است تا چه حد به واقعیت نزدیک می‌باشند؟ دنیای غرب با تمام پیشرفت‌هایی که در زمینه دانش و فن‌آوری بدان دست یافته است، دارای تعریفی از تمدن می‌باشد که از دیرباز از جهات بسیاری با تمدنی که در دیگر نقاط زمین تعریف و ظهور پیدا کرده است متفاوت می‌باشد. تمدن یعنی سبک زندگی مجموعه‌ای از انسان‌ها که در یک دوره‌ تاریخی در یک منطقه جغرافیایی زندگی کرده و دارای اهداف مشترکی بوده و دستاوردهای خاصی داشته‌اند. در این تعریف "سبک زندگی" و "دستاوردها" دو رکن اساسی می‌باشند. با این وصف، به نوعی می‌توان تعریف دنیای غرب را از «تمدن» و به تبع آن انتظار آنها را از نوع حیات فرازمینی متاثر از مسیری دانست که مغرب زمین در طول تاریخ طی کرده است. شاید بتوان تعریف دنیای غرب را از تمدن که به شکل کنونی آن با دانش و فن‌آوردی به اصطلاح مدرن امروزی در ارتباط تنگاتنگ می‌باشد، به نوعی ابتدایی‌ به حساب آورد. با این حال این تمدن و سبک زندگی در طول صد و اندی سال گذشته به طرق مختلف از طرف دنیای غرب پرجلوه نموده و مظهر واقعی تمدن به حساب آورده شده است. برای نمونه، امروزه از شهر نیویورک در ایالات متحده به عنوان مظهر تمدن در تمام زمین یاد می‌شود! اما میزان تفاوت شهر نیویورک با دیگر شهرهای متمدن دوران باستان چه میزان است؟ زندگی به سبک غربی تا چه اندازه برای رسیدن به مدرنیته واقعی کافی و مفید می‌باشد؟ آیا در دنیای باستان و یا در حال حاضر سبکی از زندگی به جز تمام آنچه دنیای غرب به ما ارزانی داشته است می‌توان یافت که به کمک آن بتوان دنیا را به شیوه‌ای که در آن هیچ جنبنده‌ای از انسان و حیوان و گیاه متضرر نشود به تسخیر در آورد؟ آنچه مسلم و مشهود است آن است که سبک زندگی و دستاوردهای امروزی «تَمَدّنِ غَرب» که در تمام دنیا در حال گسترش می‌باشد در حال هدر دادن تمام منابع زمین و نابودی بسیاری از مکانیزم‌های طبیعی بر روی این کره خاکی است.

۱۳۹۴/۱۱/۰۶

مقابله‌ی ایران با بحران‌های زیست محیطی همراه با پایان تحریم‌های اقتصادی

وب‌سایت گاردین هفته‌ی گذشته در یک مقاله‌‌ی تحلیلی که به قلم کاوه مدنی و Tom Lewis نگارش شده است، به دورنمای تاثیرات مثبتی که برداشته شدن تحریم‌های اقتصادی فلج‌کننده بر علیه ایران، می‌تواند برای این کشور برای مقابله با تاثیرات مخرب تغییرات اقلیمی بر روی منابع طبیعی به همراه داشته باشد پرداخته‌اند.
رودخانه زاینده رود. تصویر تهیه شده توسط مرتضی نیکوبزل از خبرگزاری رویترز
نویسندگان این مقاله در ابتدا با برشمردن چندی از مشکلات زیست محیطی‌ که همراه با بحران آب و تحریم‌های اقتصادی، بخش کشاورزی، جامعه‌ی شهری، و حوزه‌های صنعتی ایران را در طول یک دهه‌ی گذشته با مشکلات فراوانی‌ مواجه ساخته است، در ادامه به این نکته اشاره می‌کنند که با برداشته شدن تحریم‌های غرب بر علیه ایران، در صورتی‌ که منابع مالی‌ و طبیعی کشور به شکل موثری مدیریت شوند، می‌توان این امید را داشت که ایران بتواند از جایگاه بهتری با مشکلاتی که در بالا بدان‌ها اشاره شد مقابله کند. نویسندگان این مقاله با اشاره به سندی که ایران با خود به کنفرانس تغییرات اقلیمی پاریس در ماه دسامبر آورده بود، به این نکته اشاره کرده‌اند که ایران در طول این کنفرانس اعلام کرد که امیدوار است با برداشته شدن تحریم‌ها بر علیه خود، سهم بارزی در کاهش میزان تولید گازهای گلخانه‌ایِ خود ایفا کند. کاوه مدنی، که خود از اساتید تراز اول رشته‌ی منابع آب می‌باشد، به همراه دیگر نویسنده‌ی این مقاله، در پایان ابراز امیدواری کرده‌اند که با زدوده شدن تنش‌های اقتصادی و همچنین روانی‌ و اجتماعی‌ ناشی‌ از تحریم‌ها، جامعه‌ی ایران این توانایی را خواهد داشت که با گسترش روابط اقتصادی و صنعتی، و همچنین علمی‌ و پژوهشی خود با جهان غرب، از فرصت‌ها و پتانسیل‌های بی‌شماری که هم‌اکنون در اختیار دارد، برای دور زدن - این بار نه تحریم‌های اقتصادی که - مشکلات ناشی‌ از تغییرات اقلیمی و زیست‌محیطی که هم‌اکنون به شکل بسیار بارزی، خاک، هوا، و منابع آبی این کشور را با چالش مواجه ساخته است، استفاده کند.

۱۳۹۴/۱۱/۰۴

خرافات آب در ایران

در تاریخ ۲۱ دی ماه ۱۳۹۴، سمیناری تحت عنوان «خرافات آب» در دانشگاه صنعتی شریف به سخنرانی دکتر کاوه مدنی برگزار شد. وی در این سمینار به باور های غلطی که در سیستم مدیریت منابع آب کشور وجود دارد و در بین مردم رسوخ نموده است، اشاره نمود. در این سخنرانی‌ متفاوت؛ کاوه خرافات و باورهای غلط و غیر علمی‌ مدیریت منابع آب در ایران را مرور می‌‌کند. به باور او، این خرافات و افسانه‌ها، کارشناسان، متخصصین و شهروندان را گمراه کرده و آنها را از یافتن راه حلی جامع، علمی‌ و عملی‌ باز می‌دارد. ایشان اقدام به حل مشکلات منابع آب کشور را بدون شناخت کامل ریشه‌های آن، عامل بروز عواقبی ناگوار برای ایران و محیط زیست آن‌ میداند.

۱۳۹۴/۱۰/۱۶

کل کائنات در قالب یک تصویر

یکی از بزرگترین مفاهیم شناخته شده برای انسان توسط یک هنرمند و موسیقیدان آمریکایی به تصویر کشیده شده است. تصویری که Pablo Carlos Budassi از جهان قابل مشاهده ترسیم کرده است، به تازگی و در طول یک هفته‌ی گذشته چشم‌ها را در سرتاسر فضای مجازی به سمت خود معطوف کرده است. او اثر هنری خود را بر روی شبکه‌‌ای که توسط سایت ویکیپدیا برای به اشتراک گذاری همگانی آثار رسانه‌ای ایجاد شده است قرار داده است.

۱۳۹۴/۰۸/۲۱

پیدایش خلیج پارس

امروزه از تاثیرات مخربی که گرمایش جهانی بر روی آب شدن یخچال‌های قطبی و در نتیجه افزایش تراز آب‌های اقیانوسی در سرتاسر جهان می‌گذارد بسیار شنیده می‌شود. نگرانی‌هایی که از طرف اقلیم‌شناسان ابراز می‌شود به دلیل یافته‌هایی است که این دانشمندان بدان دست یافته‌اند. نشانه‌هایی که حاکی از تاثیرات شگرفی است که تغییرات اقلیمی بر روی آب و هوا و خصوصیات زمین‌شناختی مناطق مختلف زمین در طول چند هزارساله گذشته بر جای گذاشته است. پیدایش خلیج پارس مرهون و محصول یکی از دگرگونی‌هایی بزرگی بود که اقلیم کره زمین را در حدود ۸۰۰۰ تا ۱۲۰۰۰ سال پیش درنوردید. این مسئله از موضوعاتی است که اندیشه در آن می‌تواند به ما شدت تغییراتی که گرمایش جهانی در ساختار هوا- و آب-کره‌ی زمین به بار آورد را گوشزد کند.

جستجو در میان مقالات و موضوعات مرتبط در فضای مجازی برای یافتن پاسخی در خور به این پرسش، ما را با انبوهی از اطلاعاتی که دیگر محققان در این زمینه جمع‌آوری کرده‌اند روبرو خواهد ساخت. در واقع چگونگی شکل‌گیری خلیج پارس برای بسیاری از پژوهشگران حوزه‌ی زمین، اقیانوس و اقلیم‌شناسی بسیار جالب می‌باشد. پژوهش‌های بسیاری در این باب صورت پذیرفته است که به زبان‌های پارسی و انگلیسی در دسترس می‌باشند و هر کدام فرضیه‌‌ای محتمل را پیش رو می‌گذارد. چندی از این فرضیات، بر این موضوع تکیه دارند که خلیج پارس امروزی محصول ذوب شدن یخچال‌هایی است که در پایان عصر یخبندان در مناطق شمالی خاورمیانه و ترکیه امروزی وجود داشته است. آب حاصل از ذوب شدن این یخچال‌ها از طریق رودخانه‌های دجله و فرات به مناطق پستی که محل امروزی بستر خلیج پارس می‌باشد، سرازیر گشته که در نهایت منجر به ایجاد پیوستگی میان این شاخاب با آب‌های دریای عمان و اقیانوس هند شده است. با این حال این تئوری خود دارای نقاط ضعف و قوت می‌باشد. از آنجایی که نظریات بسیاری در این زمینه ارائه شده است، در مقاله زیر که به زبان انگلیسی نگارش شده است، یکی از عمده‌ترین فرضیات محتمل به همراه چکیده‌ای از دیگر نظربات محتمل در زمینه‌ی شکل‌گیری خلیج پارس گردآوری شده است.

۱۳۹۴/۰۸/۰۹

ساعت ستاره‌ای

در روستای لاله‌زار استان کرمان هنوز چرخه زندگی بر مدار ستارگان می‌چرخد، شب و روز را با اصطلاحات محلی خاص خود تقسیم می‌کنند و زمان کشت و کار بر اساس «ساعت ستاره‌ای» است[۱]مستند "ساعت ستاره‌ای" به کارگردانی دکتر مجید فدایی در سال ۱۳۹۱ در شبکه کرمان، در ارتباط با استفاده‌ی مردم این روستا از موقعیت ستاره‌ها در آسمان شب برای تعیین وقت آبیاری، دامداری، سفر و مسیریابی تهیه شده استاین مستند در نوع خود به زبانی بسیار ساده و عامی، به نقشی که جایگاه ستارگان آسمان شب به شکل سنتی در زندگی روزمره ایرانیان و به ویژه عشایر بزرگ ایران‌زمین داشته است اشاره می‌کند.

آنچه که تماشای این فیلم را بیش از هر چیز دیگری دلچسب می‌کند، شنیدن‌ صحبت‌های مرحوم «همایون صنعتی‌زاده»، نویسنده و مترجم بزرگ اهل کرمان و از احياگران تاريخ ايران باستان می‌باشد. نوشته‌ها و ترجمه‌های بسیاری از ایشان به جای مانده است که در میان اهل علم و ادب شناخته شده می‌باشند. از میان ترجمه‌های بسیار معروف ایشان می‌توان به ترجمه‌ی کتاب‌های: «تاریخ کیش زرتشت» نوشته‌ی Mary Boyce، «پیدایش دانش نجوم» نوشته‌ی Bartel L. van der Waerden، «جغرافیای تاریخی ایران» نوشته‌ی Wilhelm Barthold، «جغرافیای اداری هخامنشی» نوشته‌ی Arnold J. Toynbee، «شیراز در روزگار حافظ» نوشته‌ی John Limbert و «ایران در شرق باستان» اثر Ernst Herzfeld اشاره کرد.

[۱] ساعت ستاره‌ای به اندازه‌گیری و تشخیص و تطبیق زمان به کمک  ستارگانی خاص گفته می‌شود. این روش معمولا به کمک ستاره قطبی و یا با مقایسه و سنجش جابجایی بعضی ستارگان در طول سال انجام می‌شود.

۱۳۹۴/۰۷/۲۳

پسرک طلایی، امسال با آب‌ و هوای ایران و جهان چه خواهد کرد؟

«اِل‌نینو یا اِل‌نینیو» (به اسپانیایی: El Niño) پدیده‌ای است که به شکل دوره‌ای (هر ۲ تا ۷ سال یک‌بار) بروز پیدا می‌کند و در طی آن آب‌های سطحی مناطق استوایی شرق اقیانوس آرام به نحوی غیر طبیعی گرم می‌شود. ظهور این پدیده باعث ایجاد ناهنجاری‌های بزرگی در آب و هوای سراسر زمین می‌شود که از جمله‌ی این دگرگونی‌ها می‌توان به سیلاب‌های ناگهانی، خشکسالی، قحطی و گسترش بیماری‌ها اشاره کرد. El Niño در یکی از لهجه‌های زبان اسپانیایی به معنای «پسرک طلایی» است که لقب حضرت مسیح می‌باشد چراکه این پدیده به طور عمده در ژانویه و هم زمان با میلاد مسیح آغاز می‌شود.
انحراف دمای آب‌های سطحی اقیانوس آرام در هفته‌ی منتهی به ۱۹ مرداد ۱۳۹۴

بر اساس آخرین یافته‌های اداره‌ی ملی اقیانوسی و جوی ایالات متحده (NOAA) و همچنین سازمان ناسا، پدیده‌ی ال‌نینوی (El Niño) سال جاری در حال تقویت شدن می‌باشد. میزان تغییرات متغیرهای مربوط به رویداد امسال شباهت بسیاری با مقادیر مربوط به رویداد ال‌نینیوی سال‌ ۱۳۷۶ (۱۹۹۷ م.) دارد. در آن سال، کره‌ی زمین یکی از شدیدترین دوره‌های ال‌نینیوی خود را تجربه کرد. مشاهدات مربوط به افزایش ارتفاع و دمای سطح آب اقیانوس آرام و همچنین الگوی وزش باد بر روی این آب‌ها نشان می‌دهد که آب‌های سطحی کران غربی این اقیانوس در حال خنک‌تر شدن می‌باشد، در حالی که دمای آب‌های مناطق حاره‌ای شرق اقیانوس، به شکل قابل توجهی در حال افزایش می‌باشد.

۱۳۹۴/۰۷/۱۸

نمایی از دو پدیده‌ منجمد شده در زمان


کدام یک از این دو قدیمی‌تر می‌باشد؟ سنگ‌ها و لایه‌هایی روی زمین و یا نوری که از سوی آسمان چشمان ما را نوازش می‌دهد؟ با در نظر گرفتن مدت زمانی که صرف سفر نور اجرام آسمانی به سوی ما شده است، پاسخ سنگ‌ها و لایه‌های رسوبی می‌باشد که در زیر این آسمان پرشکوه در فاصله‌ی چند قدمی از ما قرار گرفته‌اند، رسوباتی که منشاء شکل‌گیری آن‌ها به پیش از زمانی بازمی‌گردد که نورسفر خود را از جانب تمام ستارگان و یا سحابی‌ها به سوی ما آغاز کرد. با این حال، اگر می‌توانستیم از میان چشمی یک دوربین نجومی پرتوان به تماشای کهکشان‌هایی که در فاصله‌ای ورای کهکشان آندرومدا قرار گرفته‌اند نشینیم، تنها در آن صورت می‌شد که آسمان پیش روی چشمان خود را مسن‌تر از زمین زیر پای خود در نظر آورد. با قرار دادن پیکان خود بر روی تصویر بالا، سن تخمینی هر کدام از عناصر تشکلی دهنده‌ی این تصویر را مشاهده خواهید کرد.

ساختارهای قارچی شکلی که در این تصویر بر روی زمین قرار دارند، رسوبات سنگی به نام Toadstool Hoodoos می‌باشند که در شمال ایالت آریزونا در آمریکا دست کم نزدیک به ۸۰ میلیون سال پیش بوجود آمده‌ و به طرز شگفت‌انگیزی توسط باد در طول میلیون‌ها سال به شکل امروزی تراش داده شده‌اند. رسوبات شیل (نوعی سنگ رسوبی آواری) زیر آن‌ها نیز دارای قدمتی نزدیک به ۱۷۰ میلیون سال می‌باشد.

۱۳۹۴/۰۷/۱۰

ستون‌های آفرینش

این یک ستون است، البته نه از نوع بنایی که از نوع کیهانی آن، ساخته شده از گاز و غبار کیهانی‌ و ستارگانی که در میان آن‌ از دید ما پنهان می‌باشند. این ستون قسمتی از یک ابر کیهانی بسیار بزرگ به نام «سحابی عقاب» می‌باشد که در دسته‌بندی مسیه، ام۱۶ شماره‌گذاری شده است و در فاصله‌ای نزدیک به ۷۰۰۰ سال نوری از ما قرار دارد. سن سحابی عقاب نزدیک به ۵/۵ میلیون سال می‌باشد، که در مقیاس کیهانی زمان بسیار اندکیست، اما در همین مدت کوتاه، فضای داخلی این ستون کیهانی خود خاستگاه ستارگان بیشماری بوده است که هر کدام در مرحله‌ای از روند تکامل خود بسر می‌برند. به همین دلیل است که در میان کیهان‌شناسان از این ساختار کیهانی به نام «ستون‌های آفرینش» نیز یاد می‌شود.
گاز و گرد و غباری که در نهایت چهار میلیارد و اندی سال پیش به تولد خورشید ما منجر شد نیز به احتمال زیاد در ساختاری مشابه سحابی عقاب قرار داشته است.
سحابی عقاب درون یکی از بزرگترین مناطق ستاره‌زایی کهکشان ما به نام «سحابی شاه‌تخته» (Carina Nebula) جای گرفته است. منطقه‌ای که می‌توان آن را در نیمکره‌ی جنوبی آسمان و در صورت فلکی مار دید.  ستاره‌شناس سوئیسی Philippe Loys de Chéseaux، سحابی عقاب را در اواسط قرن هجدهم کشف کرد، اما در واقع او نه خود سحابی که تنها خوشه‌ای از ستارگان اطراف آن را مشاهده کرده بود. همچنین، Charles Messier این سحابی را به طور یک‌جانبه در سال ۱۷۶۴ به عنوان بخشی از فهرست خود دوباره کشف کرد و این Edward Barnard آمریکایی بود که در سال ۱۸۹۵ اولین تصاویر را از این سحابی تهیه کرد.